Systematyzacje i uzupełnienia

O pojęciu arché

Arché  nie archaí; — oto, co interesowało pierwszych greckich filozofów. Ich pytanie zostało postawione w liczbie pojedynczej. Fakt o trudnych do przecenienia i nadal trudnych do wyczerpującego ogarnięcia następstwach. On sam jest wyrazem «instynktownego» przekonania Greków, przekonania, które po nich dziedziczymy, że istnienie wielości jest bardziej problematyczne niż istnienie jedności; że to, co złożone musi mieć oparcie w tym, co proste. Obserwowalnym następstwem takiego stanu rzeczy jest w metafizyce stała i niezwykle silna presja tendencji monistycznych (monas — jeden). Dla wielu filozofów „zbudować metafizykę” znaczyło: „pokazać to Jedno, na którym różnorodność świata jest założona”. Owszem, już Empedokles otwiera drogę metafizykom pluralistycznym, skoro uważa, że są nieredukowalne do siebie archaí rzeczywistości i eklektycznie wymienia wszystkie cztery żywiły: wodę, powietrze, ziemię, ogień. Gdy jednak przyjrzeć się wnikliwiej pluralistycznym metafizykom, wówczas widać, że one wciąż są metafizykami unitarystycznymi (unus — jeden). Czy tu chodzi o różnicę między greką a łaciną? Nie. Metafizyka jest monistyczna, jest metafizycznym monizmem, jeśli orzeka się w niej: jedna jest zasada lub substancja świata. Metafizyka jest pluralistyczna, jest metafizycznym pluralizmem, jeśli mówi nam: wiele jest zasad lub substancji świata (graniczny przypadek: dualizm). I jest wciąż unitarystyczna, gdy jawnie lub w utajeniu, spójnie lub paradoksalnie forsuje tezę: jest To — wspulne wszelkim archaí. Weźmy spójny unitaryzm Arystotelesa. Mnogość substancji (ousia) jest nieprzebrana. Jedna jest wspólna im forma — forma rzeczy. Weźmy paradoksalny unitaryzm Kartezjusza. Dwie są substancje świata: rozciągła (materialna) i myśląca (immaterialna). Są tak różne, że żadną miarą spotkać się nie mogą. Żadną, a jednak się spotykają. Oto jest Bóg, a dzięki niemu materia i duch spotykają się w człowieku. Jest więc człowiek, a dzięki niemu materia i duch spotykają się w świecie, który wciąż jest jednym światem. (Pomyśl jeszcze o unitarnej teorii pola, marzeniu fizyków, o motywie czołowym w cyklach sonatowych Beethovena — dwie nuty i cała Dziewiątka, o apli, którą kładzie dobry akwarelista, nim cokolwiek namaluje, o roli anapestu w limerykach; w końcu pomyśl o garam masali, która nic nie warta, gdy czuć ją cynamonem, kolendrą i czym tam jeszcze z jej składników, a nie czuć ją Tym — garam masalą — i jeszcze o siedmiu dniach bigosu). Skoro nam bigosować przyszło, czas na detale.

Na szczególną uwagę zasługuje Anaksymander, uczeń Talesa. W jego interpretacji arché to apeiron, co tłumaczy się jako „bezkres” (zaprzeczające a oraz peres: kres). Bezkres, a zatem coś nieskończonego. Zadziwiające. Tatarkiewicz wielokroć i jak najsłuszniej podkreśla, że Grecy «bali się» nieskończoności. To, co nieskończone było dla nich niedoskonałe. Anaksymander nie zważa na to, i argumentuje mniej więcej tak: a) świat widzialny jest skończony; b) jednak zakres jego zmienności jest nieskończony; c) zatem źródło owej nieskończoności musi być samo nieskończone; d) stąd zaś wynika, że jako skończony nie może owym źródłem być żaden z czterech wyżej wymienionych żywiołów. Następuje identyfikacja arché i apeiron oraz charakterystyka bezkresu jako obszaru, gdzie w potencjalnej, możnościowej postaci założone są wszelkie stany świata. Jest rzeczą dyskusyjną, czy apeiron należy interpretować bardziej w duchu fizykalnym (coś w rodzaju Ur-żywiołu) czy raczej ujmować go logicznie. Co do mnie, skłaniam się ku drugiej interpretacji. O ile jednak wiem, reprezentuję mniejszość.

Propozycja Anaksymandra jest ciekawa, z historycznego punktu widzenia nawet pasjonująca, ale oparta na wadliwym wnioskowaniu. Nie ma mianowicie przejścia od punktu (b) do (c). Ogólnie: skończony zbiór elementów wraz z odpowiednią skończoną kolekcją reguł ich łączenia pozwala wygenerować zbór o nieskończonej liczbie elementów. Banalny, dla lingwistów, przykład: alfabet a nawet słownik języka polskiego jest skończony; skończona jest liczba reguł pozwalających kombinować słowa w zdania. Zbór zdań języka polskiego jest nieskończony. Przykład jeszcze prostszy. Przy pomocy 10 cyfr i skończonej liczby reguł ich poprawnego kombinowania jesteśmy w stanie zapisać dowolną liczbę naturalną. Zatem nieskończona zmienność świata zmysłowo obserwowalnego nie musi wymagać czegoś nieskończonego u swego źródła.
     Może zainteresować lingwistę fakt, że w odniesieniu do języka błąd w stylu Anaksymandra popełnił Johann Peter Süßmilch (XVIII w.). Zauważywszy pewne «infinitystyczne» aspekty języka, Süßmilch wyciągnął wniosek o jego boskim pochodzeniu; jasne, apel do Boga jest w tym kontekście apelem do źródłówej nieskończoności. Zbędnym — już wiecie.